فصل هفتم: تقسیم دیگر از فاعل (ص17)

فاعل یا بالطبع است یا بالعاده یا بالصناعه یا بالاتفاق.

1ـ فاعل بالطبع (بالطباع) که قبلاً در این‌باره بحث شد.

2ـ فاعل بالصناعه 3ـ فاعل بالعاده: اگر قوه فاعلی در نهاد چیزی نباشد بلکه بعد از ذات و طبیعت آن موجود شود یا فاعل به صناعت است یا به عادت. اگر قوه فاعلی به صناعت به‌وجود آمده باشد، فاعل بالصناعه است و اگر به عادت پدید آمده باشد، فاعل بالعاده است.

(اما التی تحصل بالصناعة)، تفاوت میان فاعل بالصناعه و بالعاده: فاعل به صناعت، به قصد تحصیل قوه با ابزاری خاص تمرین می‌کند.

(و امّا التی بالعادة)، فاعل به عادت، در اثر تکرار کاری بدون آن‌که قصدی از پیش داشته باشد، قوه‌ای را که ندارد به دست می‌آورد. مقصود از این قصد، نوع علمی و عقلی آن است وگرنه همه افعال غایت دارند حتی اگر غایت عقلی نداشته باشند، غایت خیالی و وهمی دارند.