فصل سیزدهم: مبدأ حركت‌های قسری (ص217)  

وقتی سنگی را به هوا پرتاب می‌كنید، پس از آن‌كه از دست شما جدا ‌شد، مدتی به حركت خودش ادامه می‌دهد، علت و قوه محرك آن چیست؟ این پرسش از آن‌جا ناشی می‌شود كه معلولِ بدون علت، نه وجود می‌یابد نه بقا.

ابتدا به نظر می‌رسد كه همان ضربه‌ای كه شما وارد كردید علت این حركت است، ولی این ضربه نمی‌تواند علت تام باشد، زیرا این ضربه در یك «آن» وارد می‌شود و پس از آن در «آن» دیگر ضربه‌ای وجود ندارد، در حالی كه این حركت ادامه دارد.

چهار نظریه: 1ـ علت آن خارجی و جذب بیرونی است. 2ـ علت آن خارجی و دفع بیرونی است(ارسطو). از نظر حكمای اسلامی نظریه دوم و سوم مردود است. 3ـ نظریه تولّد یا تولید (متكلمان).

4ـ علت آن داخلی است (حكما). در این‌گونه حركات نه حركت، علت حركت است نه جاذبه هوا و نه دافعه هوا، بلكه طبیعت خود متحرك، منشأ حركت است.