فصل هفتم: تضاد حركات

(تا پایان این مرحله مطلب مهمی ندارد).

تضاد حرکات، دنباله بحث وحدت عددی، نوعی و جنسی حركت در فصل چهارم است.

برخی حركات ضد یكدیگرند، یعنی امكان اجتماعِ در آنِ واحد را ندارند مانند تسوّد و تبیّض در جسم واحد و در «آن» واحد.

ملاك و منشأ تضاد حركات، تضاد مبدأها و منتهی‌هاست، یعنی اگر مبدأ و منتهی متضاد شد، حركات متضادند و اگر مبدأ و منتهی متضاد نباشد، حركات هم متضاد نیستند.

در فصل اول از مرحله هشتم مبحثی مطرح شد راجع به تضاد یا شبه تضاد مبدأ و منتهای حركات با یكدیگر. مانند حركت از بیاض به سواد و بالعکس و حركت از کوچکی به بزرگی و بالعکس. پس در این موارد حرکت‌های آن‌ها هم تضاد دارند مانند حركت از سِفل به عِلو و حركت از عِلو به سِفل.

گاهی مبدأ و منتهی تضادشان را از حركت می‌گیرند.

حركتْ چیزی است از نوع كمّیت. به نظر ملاصدرا حركتْ عین كمیت نیست ولی ذوكمیت است، زیرا حركت دو كمیت دارد: 1ـ كمیت مسافت 2ـ كمیت زمان. از نظر ملاصدرا «حركت‌ها از آن جهت تضاد پیدا می‌كنند كه مبدأ و منتهی تضاد ذاتی داشته باشد».

به نظر همه فلاسفه و از جمله خود ملاصدرا مطلب به این صورت تقریر شده كه تضاد حركات باید به واسطه یكی از امور ششگانه باشد. چهار امر منشأ تضاد نیست. پس تنها از ناحیه مبدأ و منتهی تضاد ممکن است. مبدأ و منتهی گاهی تضاد ذاتی دارند و گاهی ندارند. به‌گفته استاد مطهری، تضاد حركات به واسطه تضاد جهات حركات است و اگر گفته شده که «مبدأ و منتهی» مقصود مبدأ و منتهای خارج از حركت نیست، بلكه مقصود مبدأ و منتهایی است كه عین ذات حركت است، یعنی همان جهت حركت. پس تضاد حركات به واسطه تضاد خودِ این جهات است.