مرحله دهم: عقل و معقول - فصل دهم: بررسی گفته یکی از متأخران در باب علم
فصل دهم: بررسی گفته یکی از متأخران در باب علم (ص344)
علم حالتی اضافی است که با وجود دو طرف اضافه، موجود است. 1ـ اگر معقول، ذات عاقل باشد، اگر ذات وجود داشته باشد، عدم تعقل آن ممکن نیست. در این صورت برای تعقل ذات، نیازی به صورت ارتسامی نیست بلکه ذات از جهت عاقل بودن، به خود از جهت معقول بودن، اضافه خواهد داشت. این اضافه، همان تعقل است.
(ان کان المعقول غیر العاقل، ص345) 2ـ اگر معقول، غیر ذات عاقل باشد، عاقل از جهت عاقل بودن نمیتواند معقول را در حالی که در خارج معدوم است، درک کند، بنابراین برای درک آن باید صورتی از معقول در عاقل مرتسم شود تا نسبت عاقلیت بین آن دو تحقق یابد. در این صورت، هم باید صورت منطبع وجود داشته باشد، زیرا بدون این صورت عاقلیت تحقق ندارد و هم آن صورت منطبع، علم نیست، بنابراین علاوه بر وجود صورت، باید بین صورت و عاقل اضافهای هم وجود داشته باشد و چون فرضهای دیگر نادرست است، پس علم عبارت است از اضافه بین عاقل و صورت مرتسمه معقول.
(أقول) هم دیدگاه وی نادرست است و هم این سخن او. امّا نادرستی دیدگاه او: 1ـ قبلاً اثبات شد که علم وجود صوری مجرد از مادّه است نه اضافه. 2ـ با وجدان مییابیم که علم مانند قدرت از کمالات همه موجودات است، در حالی که صرف اضافه برای هیچ موجودی کمال نیست.
اما نادرستی این سخن که علم حالتی اضافی است که با وجود دو طرف اضافه وجود دارد: اضافه اعم از علم است، پس باید علم یکی از انواع اضافه باشد، زیرا در مورد همه صفات اضافی مانند قدرت، اراده، شهوت، غضب، محبت، خوف، الم، رحمت و مانند آن صادق است و میتوان گفت، اراده حالتی اضافی است که با وجود دو طرف اضافه وجود دارد.
(فان کان المرید ذات المراد، استحال من ذلک، ص346) اگر مراد، ذات مرید باشد، محال است که مراد آن را در حال وجودش اراده نکرده باشد و در این صورت نیازی به صورت ارتسامی نیست بلکه در ذات مرید از آن جهت که مرید است، اضافهای به ذاتش از آن جهت که مراد است محقق میشود که اراده نام دارد.
(و امّا اذا کان المراد غیر المرید) اگر مراد، غیر از ذات مرید باشد و مراد موجود نباشد، ممکن نیست مرید من حیث هوهو مراد را من حیث هوهو اراده کند بلکه نیاز به صورت ارتسامی دارد. این سخن را درباره هر یک از صفات اضافی میتوان گفت و بنابراین تعریف علم نخواهد بود.
(فان قلت) اشکال: ممکن نیست شیئ واحد هم قادر باشد و هم مقدور و نیز ممکن نیست محرک خود یا نسبت به خود غضبناک باشد. پس این تعریف در همه صفات اضافی بهکار نمیرود.
(قلنا) پاسخ: مفهوم و تعریف قدرت با اینکه قادر عین مقدور باشد، ناسازگار نیست و عدم اجتماع آن با دلیل خارج از مفهوم و تعریف، ثابت میشود. همینگونه است عینیت محرک و متحرک، غضبان و مغضوب علیه، چنانکه شیخ در جاهای متعدد بدان تصریح کرده است.
